नानाले चाँडै एउटा कुरा बुझे, भोकाएको मानिसलाई एक दिन खाना दिनु आवश्यक छ, तर उसको भोक सधैँका लागि मेटाउन उसको जीवनको आधार नै बदल्नुपर्छ। किसानलाई पैसा दिएर मात्र उसको समस्या सकिँदैन। उसको खेतमा पानी चाहिन्छ। पानीका लागि जलस्रोत चाहिन्छ। जलस्रोतका लागि संरक्षण चाहिन्छ। खेती टिक्नुपर्छ। परिवार टिक्नुपर्छ। गाउँ टिक्नुपर्छ।
++
नाना पाटेकर अब रहेनन्।
यो वाक्य लेख्न पनि असहज लाग्छ। पर्दामा उनको आवाज सुन्दा हामीलाई लाग्थ्यो, यो कलाकार आम मान्छेजस्तो अझै धेरै वर्ष बोलिरहनेछन्। उनको अभिनयमा एउटा यस्तो ताप थियो, लाग्थ्यो सिनेमाका पात्र होइनन्, हामीमध्ये कै कोही आम मान्छे हुन्। ती आममान्छेजस्ता कलाकार आज निभे।
८ अक्टोबर २०२६ मा ७५ वर्षको उमेरमा उनको निधन भयो। गोवास्थित घरमा हृदयाघात भएपछि उनलाई अस्पताल लगिएको थियो, तर चिकित्सकहरूको प्रयास सफल भएन।
भारतीय सिनेमाले एउटा असाधारण अभिनेता गुमायो। तर नानालाई केवल अभिनेता भनेर सम्झनु उनको जीवनलाई अधुरो सम्झनु हुनेछ।
किन भने नाना पाटेकरको अर्को परिचय थियो- अरूको दुःख देखेर चैनसँग बस्न नसक्ने मानिस।
करिब पाँच दशक लामो अभिनय यात्रामा उनले हिन्दी र मराठी सिनेमामा अनेक अविस्मरणीय पात्र दिए। पर्दाबाट बाहिर निस्किएपछि नानाको एउटा अर्को यात्रा सुरु हुन्थ्यो, गाउँतिरको यात्रा। किसानतिरको यात्रा। सुक्खा खेततिरको यात्रा। पानीको खोजीमा आकाशतिर हेरिरहेका आँखातिरको यात्रा।
महाराष्ट्रमा खडेरीले गाउँहरूलाई थला पारिरहेको थियो। किसानहरू सङ्कटमा थिए। पानीको अभाव थियो। धेरै परिवारले आफ्नो कमाउने सदस्य गुमाइरहेका थिए।
नानाले त्यो दुःख टाढाबाट हेरेर बस्न सकेनन्।
अभिनेता भएर कमाएको प्रसिद्धि, पैसा र पहुँचलाई उनले त्यही समाजतिर फर्काउने निर्णय गरे, जहाँबाट उनका दर्शक आएका थिए।
सन् २०१५ मा अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर ‘नाम फाउन्डेसन’ सुरु गरे। यसको सुरुवात महाराष्ट्रका खडेरीग्रस्त किसान र गाउँहरूको समस्यालाई सम्बोधन गर्ने उद्देश्यले भएको थियो।
सुरुमा किसानका परिवारलाई सहयोग गर्ने काम भयो।
तर नानाले चाँडै एउटा कुरा बुझे, भोकाएको मानिसलाई एक दिन खाना दिनु आवश्यक छ, तर उसको भोक सधैँका लागि मेटाउन उसको जीवनको आधार नै बदल्नुपर्छ।
किसानलाई पैसा दिएर मात्र उसको समस्या सकिँदैन। उसको खेतमा पानी चाहिन्छ। पानीका लागि जलस्रोत चाहिन्छ। जलस्रोतका लागि संरक्षण चाहिन्छ। खेती टिक्नुपर्छ। परिवार टिक्नुपर्छ। गाउँ टिक्नुपर्छ।
त्यसैले ‘नाम फाउन्डेसन’को काम राहत बाँड्ने ठाउँमा रोकिएन। पानी संरक्षण, नदी तथा खोल्साखोल्सी पुनर्जीवन, पुराना नहर र जलस्रोतको पुनर्निर्माण, खेतीमा सहयोग, शिक्षा र किसान परिवारको पुनर्स्थापनाजस्ता कामतिर त्यो अभियान अघि बढ्यो।
नानाले कसैलाई केवल दया गर्न खोजेनन्। तिनी मानिसलाई फेरि आफ्नै खुट्टामा उभिएको हेर्न चाहन्थे।
यही कारणले पानी उनको सामाजिक कामको केन्द्र बन्यो।
पानी आएपछि खेतमा बाली आउँछ। बाली आएपछि किसानको घरमा अन्न आउँछ। अन्न आएपछि बच्चाको पढाइ चल्छ। घर चल्छ। गाउँ चल्छ। आशा फर्किन्छ।
‘नाम फाउन्डेसन’ले आफ्नै विवरणअनुसार २०१५ देखि २०२५ सम्म महाराष्ट्रमा २,२४६ वटा जलस्रोत पुनर्स्थापना र १७८ वटा नदी पुनर्जीवनको काम गरेको जनाएको छ। यी तथ्याङ्कहरू पढ्दा नानाको कामको वास्तविक आकार बुझिन्छ। तर तथ्याङ्कभन्दा पर एउटा दृश्य कल्पना गर्नुस्।
कहिल्यै पानी नअडिने एउटा गाउँ।
सुक्खा जमिन।
फुटेको खेत।
पानीको खोजीमा टाढा हिँडिरहेकी एउटी महिला।
खेततिर हेरेर चिन्तित एउटा किसान।
तर कुनै एकदिन त्यही ठाउँमा पानी जम्न थाल्छ। माटो भिज्छ। खेत हरियो हुन्छ। किसानको अनुहारमा फेरि आशा देखिन्छ। त्यो नाना पाटेकरद्वारा मात्र सम्भव थियो। त्यो केवल अभिनय थिएन। त्यहाँ उनको वास्तविक जीवन थियो।
नानाले जीवनभर अरूका पात्र खेले, कहिले क्रोधित मानिस। कहिले विद्रोही। कहिले कमजोर। कहिले शक्तिशाली। कहिले हारेको मानिस। तर जीवनको अन्तिम ठूलो भूमिकामा उनले आफूलाई नै खेले।
त्यो थियो- एक संवेदनशील मानिसको भूमिका।
एउटा यस्तो मानिसको भूमिका, जसलाई किसानको आँसु केवल समाचारको एउटा शीर्षक लागेन। जसलाई सुक्खा खेत केवल मौसमको समस्या लागेन। जसलाई गाउँको गरिबी केवल सरकारी तथ्याङ्क लागेन।
उनले त्यसलाई मानिसको जीवनसँग जोडेर हेरे।
‘नाम फाउन्डेसन’ले किसान आत्महत्याबाट प्रभावित परिवारलाई आर्थिक तथा नैतिक सहयोग, विधवालाई पुनः उभिन सहयोग र बालबालिकाको शिक्षामा समेत काम गरेको जनाएको छ। यही ठाउँमा नानाको जीवन अझ ठूलो देखिन्छ। प्रसिद्ध मानिसले पैसा दिन सक्छ, तर कसैको दुःखलाई आफ्नो जिम्मेवारी ठान्न मन चाहिन्छ।
आज तिनी छैनन्। उनको शरीर छैन। उनको आवाज छैन। उनले नयाँ फिल्ममा संवाद बोल्ने छैनन्। क्यामेराको अगाडि उभिएर फेरि कुनै पात्रलाई जीवन दिने छैनन्, तर महाराष्ट्रको कुनै गाउँमा अझै पनि पानी बगिरहेको छ, र नाना त्यही पानीमा बाँचेका छन्। उनको काम बाँचेको छ।
कुनै किसानले फेरि खेती गर्ने हिम्मतमा बाँचेका छन् नाना। कुनै किसानकी विधवाले आफ्ना बच्चाको हात समातेर भविष्यतिर हेरिरहेकी आँखामा बाँचेका छन्-नाना। कुनै बच्चाले आर्थिक अभावका बीच पनि जारी राखेको पढाइमा बाँचेका छन्- नाना।
नानाको मृत्युको खबरले आज सिनेमा रोएको छ, तर उनको वास्तविक शोक शायद ती गाउँहरूमा हुनेछ, जहाँ कुनै दिन उनको टोली पुगेको थियो। कुनै किसानले उनलाई देखेर आफ्नो दुःख सुनाएको थियो। कुनै परिवारले उनको सहयोग पाएको थियो। कुनै सुक्खा खोल्सामा फेरि पानी बगेको थियो।
कलाकार मर्छन्, उसले खेलेका पात्रहरू भने बाँच्छन्। तर कहिलेकाहीँ कलाकारले पर्दाभन्दा बाहिर यस्तो काम गर्छ, जसले उसको मृत्यु पछिसमेत उसलाई जीवित राख्छ। नाना पाटेकरको कथा पनि त्यस्तै हो। उनको अभिनय सम्झिइनेछ। उनका संवाद सम्झिइनेछन्। उनका फिल्म सम्झिइनेछन्।
प्रख्यात अभिनेताले सबैलाई बताइराखेर गए, मानिस भएर जन्मिएपछि मानिसको काम आउनुपर्छ।
नाना पाटेकर त्यसरी गए।
