नयाँ भाजपाको बोतलमा पुरानो तृणमूलको रक्सी

पार्टी फेरियो, शासन उही

पश्चिम बङ्गालका मानिसलाई ‘पोरिबोर्तन’ अर्थात् परिवर्तनको वाचा गरिएको थियो। त्यो केवल कुर्सीमा बस्ने मान्छे फेर्ने कुरा थिएन। डर, धाकधम्की, दलीय दबाब र सरकारी सुविधामाथिको पार्टीगत नियन्त्रण अन्त्य गर्ने वाचा थियो। तृणमूल काङ्ग्रेसको शासनमा यही संस्कृति हाबी थियो।

तर अहिले नयाँ भाजपा सरकारको चाल अझ चिन्ताजनक देखिन्छ। किन भने पार्टी त फेरियो, तर शासन गर्ने तरिका भने उही रह्यो।

तृणमूल सरकारको ज्यादती सुधार्छु भनेर भाजपा आयो। तर धेरै ठाउँमा पुरानै व्यवस्था नयाँ रङमा चलिरहेको देखिन्छ। हरियो-सेतो झन्डाको ठाउँमा सेफरोन झन्डा आयो। क्षेत्रीय भावनाको ठाउँमा राष्ट्रवादका नारा आए। अनुहार फेरिए। तर भित्रको चलन भने उस्तै रह्यो।

धेरै नागरिकलाई त्यसैले यो परिवर्तन होइन, प्रशासनको रङ फेरिएको मात्र जस्तो लाग्छ।

राजनीतिको रङ फेरियो, जालो उही

बङ्गालमा भाजपाको विस्तार धेरै हदसम्म अरू पार्टीका मानिस तानेर भएको हो। ठाउँठाउँमा तृणमूलका पुराना नेता, स्थानीय दादा, पञ्चायत प्रतिनिधि, नगरस्तरका सङ्गठनकर्ता, ठेकेदार र चुनावी दलाल भाजपामा पसे।

कतिपयले विचार मिलेर पार्टी बदलेका होलान्। तर सबैको कारण त्यही छैन।

कसैलाई सुरक्षा चाहियो। कसैलाई सत्तासँग पहुँच। कोही भ्रष्टाचारको जाँचबाट बच्न चाहन्थे। कोही स्थानीय लेनदेनको बागडोर आफ्नै हातमा राख्न चाहन्थे। कतिपय त सत्ताको हावा जता चल्यो, उतै लागे।

भारतीय राजनीतिमा दलबदल नयाँ कुरा होइन। तर बङ्गालको कुरा अलि फरक छ।

भाजपाले तृणमूललाई सत्ताबाट हटाउने मात्र भनेको थिएन। तृणमूलको खराब राजनीतिक चलन पनि बदल्ने भनेको थियो।

तर अहिले उही मानिस, उही बानी, उही जालो र उही प्रभाव देखिन थालेको छ। झन्डा त फेरियो तर भ्रष्ट, पुराना नेताहरू नै फेरि फ्रण्टमा देखापरे। भाजपाको वाचा दिनोदिन खोक्रो बन्दै गइरहेको छ।

राजनीतिक संस्कृति उही

दलले चलाउने शासनको संस्कृति तृणमूलले सुरु गरेको होइन। त्यसअघि वाम फ्रन्टले दशकौँसम्म स्थानीय तहमा बलियो राजनीतिक नियन्त्रण बनाएको थियो। दलको जालो, कार्यकर्ताको प्रभाव र संस्थामाथिको पकड उसैले विस्तार गरेको थियो।

तृणमूलले त्यही व्यवस्था पायो र आफ्नै शैलीमा चलायो। उसको शैली बढी व्यक्तिकेन्द्रित थियो। कल्याणकारी योजनामाथि जोड थियो। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा पनि आक्रामक थियो।

भाजपाले भने यही व्यवस्था भत्काउने कुरा गर्‍यो।

तर धेरै ठाउँमा उसैले त्यही व्यवस्था आफैँमा समाहित गरिरहेको देखिन्छ।

यस्तो राजनीतिक संस्कृतिका केही स्पष्ट लक्षण हुन्छन्।

पहिलो, स्थानीय पार्टी कार्यकर्ता सरकारी सुविधा, प्रमाणपत्र, ठेक्का र रोजगारीको ढोकामा पहरेदार बन्छन्।

दोस्रो, सत्तारूढ दलप्रतिको वफादारी नै सुरक्षा, पहिचान र कमाइको बाटो बन्छ।

तेस्रो, चुनावी प्रतिस्पर्धा नीति र जनमतमा मात्र सीमित रहँदैन। टोल, पञ्चायत, क्लब, युनियन र स्थानीय संस्थामाथिको नियन्त्रण पनि चुनावी राजनीताकै हिस्सा बन्छ।

चौथो, विपक्षीलाई लोकतान्त्रिक प्रतिद्वन्द्वी मानिँदैन। उसलाई रोक्नुपर्ने, फकाउनुपर्ने, किनारा लगाउनुपर्ने वा धम्क्याउनुपर्ने बाधा ठानिन्छ।

पाँचौँ, जनसेवाको भाषा बोलिन्छ, तर सरकारी काम पार्टीको बिचौलिया बिना चल्न गाह्रो हुन्छ।

त्यसैले पार्टीको रङ फेरिँदैमा लोकतान्त्रिक परिवर्तन हुँदैन।

सरकारले नयाँ शब्द बोल्न सक्छ। राष्ट्रवाद, विकास, कानुन-व्यवस्था र सांस्कृतिक गौरवको कुरा गर्न सक्छ। तर शासन गर्ने तरिका पुरानै हुन सक्छ।

खतरा यही हो, एउटा बिचौलिया समूह हटेर अर्को आएकोमा नागरिकलाई परिवर्तनको अनुभूति गराइन्छ। तर नागरिक र राज्यबीचको सम्बन्ध भने जस्ताको तस्तै रहन्छ।

मुखौटा बदलियो, मान्छे उही

बङ्गालमा ‘क्याडर’ भनेको साधारण पार्टी कार्यकर्ता मात्र होइन। यो शब्दसँग लामो राजनीतिक इतिहास जोडिएको छ।

क्याडर त्यो स्थानीय मान्छे हो, जसलाई घरधुरीको सूची थाहा हुन्छ। मतदान केन्द्रको हिसाब थाहा हुन्छ। टोलका झगडा, क्लब समिति, जग्गाका विवाद, सरकारी सुविधा पाउने मानिस र स्थानीय बासिन्दाका समस्या सबै थाहा हुन्छ।

ऊ चुनावमा मात्र देखिँदैन। दैनिक जीवनमै मध्यस्थकर्ता बन्छ। जसरी, तृणमूलका क्याडर रातारात भाजपाका क्याडर बने।

प्रश्न उनीहरूलाई पार्टी बदल्ने अधिकार छ कि छैन भन्ने होइन, अधिकार छ। असली प्रश्न हो, पार्टी बदल्दा फेरियो चाहीँ के?

यदि उही व्यक्तिसँग उही जालो छ, उही तरिका छ, उही क्षेत्र कब्जा गर्ने महत्त्वाकाङ्क्षा छ, उही आर्थिक स्वार्थ छ र सत्तासँग पहुँचको उही अपेक्षा छ भने परिवर्तन सङ्गठनको मात्र हो। राजनीतिक संस्कृतिको होइन।

पार्टीको चिह्न फेरियो, तर राजनीतिक स्वभाव जस्ताको तस्तै रह्यो। हिजोको वफादार आज ‘धर्म परिवर्तन गरेको’ मान्छे बन्यो। तर स्थानीय बासिन्दाले भेट्ने अनुहार उही रह्यो, बस गलाको गम्छा फेरिएको छ।

यसले अनौठो निरन्तरता जन्माउँछ।

भाजपाले चुनावी मेसिन, स्थानीय ज्ञान र सङ्गठनको बल त पाउँछ, तृणमूलका पुराना कार्यकर्ताले नयाँ सवारी र सुरक्षा पनि पाउँछन्, तर जनताले न स्पष्ट विचार पाउँछन्, न संस्थागत सुधार।

जनताले पाउने भनेको राजनीतिको पुनरावृत्ति मात्र हो।

‘परिवर्तन’को मूल विरोधाभास नै यही हो।

परिवर्तन भनेको एउटा कार्यकर्ता एउटा पार्टी कार्यालयबाट अर्को पार्टी कार्यालयमा सर्नु होइन। परिवर्तन भनेको साधारण नागरिकले आफ्नो अधिकार, सुरक्षा, न्याय, रोजगारी वा सरकारी सेवा पाउन कुनै राजनीतिक बिचौलियाको ढोका कुर्नु नपर्नु हो।

राज्यसम्म पुग्न अझै पार्टीको मान्छे चाहिन्छ भने पुरानो व्यवस्था जीवितै छ भनेर बुझ्नुपर्छ।

विचारको नाममा सुविधावाद

बङ्गालमा भाजपाको उदय बलियो भावनात्मक आधारमा भएको थियो।

बङ्गाल डर, भ्रष्टाचार, हिंसा, तुष्टीकरण, प्रशासनको मनोमानी र सत्तारूढ दलले सार्वजनिक संस्थामाथि गर्ने एकलौटी नियन्त्रणबाट मुक्त हुनुपर्छ भन्ने धारणा बलियो थियो।

भाजपाले आफूलाई केवल चुनावी विकल्प होइन, विचारको विकल्पका रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो।

यो भिन्नता महत्त्वपूर्ण छ।

‘नैतिक सुधार गर्छु’ भनेर सत्ता माग्ने पार्टीलाई सामान्य चुनावी विकल्पभन्दा कडा कसीमा जाँचिनुपर्छ।

तर सुविधावादले विचारलाई कमजोर बनाउँछ।

भोट, प्रभाव वा सङ्गठन ल्याइदिन्छ भन्ने कारणले मात्र नेता र कार्यकर्तालाई जाँचबुझ नगरी स्वागत गरियो भने विचार सौदाबाजीको ‘सामान’ बन्छ।

पार्टीले जनतालाई सन्देश दिन्छ कि जनविश्वासभन्दा चुनाव जित्न काम लाग्ने हुनु ठूलो कुरा हो।

सन्देश स्पष्ट छ- समस्या राजनीतिक चलन थिएन, त्यसमाथि कसको नियन्त्रण थियो भन्ने मात्र समस्या थियो। यसरी लोकतान्त्रिक सुधार शासक बदल्ने काममा खुम्चिन्छ।

भाजपाले भन्नै सक्छ, राज्यव्यापी सङ्गठन बनाउन तृणमूलका पुराना मानिस लिनैपर्छ। यसमा व्यावहारिक तर्क पनि होला। स्थानीय जालो, सामाजिक गठबन्धन र अनुभवी सङ्गठनकर्ताबिना कुनै पार्टी फैलिन गाह्रो त हुन्छ, तर आवश्यकता जिम्मेवारीबाट भाग्ने बहाना हुनुहुँदैन।

प्रश्न दलबदलुलाई स्वीकार गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन। प्रश्न त हो, उनीहरूलाई कुनै पारदर्शी नैतिक, राजनीतिक वा संस्थागत मापदण्डबिना स्वीकार गरिएको हो कि होइन?

परिवर्तनप्रति गम्भीर पार्टीले नयाँ राजनीतिक घर खोज्ने साधारण कार्यकर्ता र दबाब, भ्रष्टाचार, धम्की वा सार्वजनिक स्रोतको कब्जासँग जोडिएकाबीच फरक छुट्याउँछ।

ऊ तुरुन्तै सफाइ दिँदैन। जवाफदेहिता माग्छ।

उसले स्थानीय संस्था यति बलियो बनाउँछ कि कुनै एक दादा अपरिहार्य बन्न नपाओस्। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, राज्यको शक्ति दलबदल गरेर आउनेलाई इनाम बाँड्ने साधन बन्न पटक्क दिँदैन। यस्ता सुरक्षा उपायबिना भाजपाले तृणमूलका मानिस मात्र होइन, उसको राजनीतिक रोग पनि उत्तराधिकारमा पाउने जोखिम छ।

शासन भनेको रङ फेर्नु होइन

नयाँ सरकारको असली परीक्षा तृणमूलका कति नेता भाजपामा आए भन्ने होइन। सेफरोन र्‍याली कति ठूलो भयो भन्ने पनि होइन। अघिल्लो सरकारमाथि कति चर्को आक्रमण भयो भन्ने पनि होइन। असली परीक्षा एउटै हो, शासन कति कम पक्षपाती भयो? कति पारदर्शी भयो? कति अधिकारमा आधारित भयो? कति जवाफदेही भयो?

यसका लागि केही सीधा प्रश्न सोध्नुपर्छ।

स्थानीय पुलिस दलीय दबाबबाट साँच्चै स्वतन्त्र भयो कि भएन? पञ्चायत राजनीतिक झुकाव जस्तो भए पनि सबै नागरिकका लागि खुला भयो कि भएन? कल्याणकारी योजना पार्टीको च्यानलबाट होइन, पारदर्शी सरकारी प्रणालीबाट पुग्छन् कि पुग्दैनन्? टेन्डर, भर्ती, स्थानीय ठेक्का र विकास कोष राजनीतिक संरक्षणबाट टाढा छन् कि छैनन्? विपक्षी कार्यकर्ता वा साधारण नागरिकले बदलाको डरबिना उजुरी गर्न सक्छन् कि सक्दैनन्? विश्वविद्यालय, सांस्कृतिक संस्था, नगरपालिका र सार्वजनिक बोर्डहरू दलीय कब्जाबाट जोगिएका छन् कि छैनन्?

यिनै हुन् वास्तविक परिवर्तनका चिह्न।

एउटा झन्डाको ठाउँमा सेफरोन झन्डा राखेर, नागरिकलाई अझै कार्यकर्तामाथि निर्भर राखेर भाजपाले बङ्गाल बदलेको हुँदैन। उसले केवल पहुँचको सिँढी मिलाएको हुन्छ।

दलबदलको उत्सव मनाउने तर सार्वजनिक संस्थामा सुधार नगर्ने सरकारले दलीय संरक्षणको राजनीति कमजोर बनाउँदैन बरू उसले आफ्नो संरक्षणको आधार मात्र फराकिलो बनाउँछ।

सुरुमा जनताले यो सहन सक्छन्। सत्ता हस्तान्तरण सजिलो हुँदैन। हरेक सरकारलाई समय चाहिन्छ। अघिल्लो सरकारप्रतिको आक्रोश पनि केही समय बलियो रहन्छ। तर अन्ततः मतदाताले वाचा र व्यवहारबीचको दूरी देख्छन्।

मानिसले ढिलाइ माफ गर्न सक्छ। धोका सजिलै माफ गर्दैन।

उनीहरूले राजनीतिक व्यावहारिकता बुझ्न सक्छन्। तर त्यसैलाई नैतिक परिवर्तनको नाम दिइयो भने असन्तुष्ट हुन्छन्।

नयाँ बोतल, पुरानो रक्सी

सबैभन्दा ठूलो निराशा भाजपाले तृणमूलका पुराना नेता भर्ती गर्‍यो भन्ने होइन। प्रतिस्पर्धी लोकतन्त्रमा राजनीतिक पक्ष परिवर्तन हुनु स्वाभाविक हो।

निराशा अर्कै कुरामा छ।

नयाँ सत्ताले आफूले निन्दा गरेको मोडेल नै अपनाउन थालेको देखिन्छ। बङ्गालको राजनीतिक स्मृति लामो छ। उसले एउटा प्रभुत्वशाली व्यवस्थालाई अर्कोले हटाएको धेरैपटक देखेको छ। हरेकपटक अघिल्लो शासनको ज्यादतीबाट मुक्तिको वाचा गरिएको थियो। वामपन्थीले काङ्ग्रेसकालीन अभिजात्यसँग नाता तोड्ने वाचा गरे। तृणमूलले वामकालको कठोरता र दलीय नियन्त्रणबाट मुक्ति दिने वाचा गर्‍यो। अब भाजपाले तृणमूलकालको भ्रष्टाचार, हिंसा र राजनीतिक एकाधिकारबाट मुक्ति दिने वाचा गरेको छ। तर यदि भाजपा पनि आफूले निन्दा गरेको त्यही राजनीतिक संस्कृतिमा फर्किन्छ भने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो।

दलीय नियन्त्रण, स्थानीय धाकधम्की, राजनीतिक मध्यस्थता, दलबदलबाट सङ्गठन विस्तार र संस्थागत कब्जाकै पुरानो शैलीमा शासन गरियो भने नयाँ राजनीतिक व्यवस्था आएको दाबी गर्न गाह्रो हुन्छ।

सत्ता जित्नु एउटा कुरा हो। परिवर्तन ल्याउनु अर्को। सबथोक उस्ताउस्तै हुने हो भने त्यसले एउटै कुरा साबित गर्छ त्यो हो- नयाँ भाजपाको बोतलमा पुरानो तृणमूलको रक्सी।

उही तरिका। उही बिचौलिया। उही चिन्ता। र राज्य कम पक्षपाती, बढी पारदर्शी र साँच्चै जनताको हुने दिन पर्खिरहेका उही नागरिक। रङ फेरिएको छ। तर राजनीतिक संस्कृति अझै उस्तै देखिन्छ।